Słownik

Definicje terminów medycznych

AIS
łac: adenocarcinoma in situ - nieinwazyjny rak gruczołowy (szyjki macicy). Etap rozwoju raka szyjki macicy pochodzącego z komórek nabłonka gruczołowego, w którym komórki nowotworowe nawarstwiają się w obrębie krypt gruczołowych, lecz nie przekraczają błony podstawnej, na której spoczywa nabłonek. Nie ma więc naciekania (inwazji) podścieliska (tkanki łącznej zawierającej naczynia limfatyczne i krwionośne).
ASCUS
ang. atypical squamous cells of undetermined significance - atypowe komórki nabłonka płaskiego szyjki macicy o nieokreślonym znaczeniu - wynik badania cytologicznego według systemu Bethesda, świadczący o tym, że w rozmazie znaleziono nietypowe komórki nabłonka płaskiego, których cechy są na tyle słabo wyrażone, że nie można ich zakwalifikować do grupy dysplazji (patrz dysplazja - CIN), wymagają jednak ponownej oceny kolejnego rozmazu cytologicznego, pobranego najczęściej po 3-6 miesiącach.
atypowe komórki
komórki, których budowa znacznie odbiega od normalnego wyglądu komórki. W przypadku szyjki macicy atypia komórkowa powodowana jest zakażeniem HPV i w mniejszym lub większym stopniu (patrz CIN 1-3), upodabnia komórki nabłonka szyjki macicy do komórek nowotworowych (duże, nadmiernie barwiące się jądra komórkowe, ziarnistości chromatyny, zmniejszenie objętości cytoplazmy i inne cechy).
badanie cytologiczne
badanie polegające na obserwacji mikroskopowej utrwalonych i zabarwionych komórek pobranych z tarczy i kanału szyjki macicy. Celem badania jest rozpoznanie zaburzeń budowy komórek (takich jak powiększone, nadmiernie barwiące się jądro komórkowe, ziarnista struktura chromatyny i inne) charakterystycznych dla istotnych nieprawidłowości mogących prowadzić do rozwoju raka szyjki macicy lub wskazujących na obecność raka. Nieprawidłowy wynik cytologii pozwala wdrożyć najczęściej proste i skuteczne leczenie kobiet istotnie zagrożonych rozwojem raka. Badanie wykonywane u kobiet bez objawów i dolegliwości, jest modelowym przykładem populacyjnego badania przesiewowego. Wprowadzone w latach 50 XX wieku przez N. Papanicolaou przyczyniło się do spadku umieralności powodowanej rakiem szyjki macicy o ponad 40%.
Bethesda System
system opisu wyników badania cytologicznego wprowadzony w USA roku 1990 i stopniowo zastępujący pięciostopniową klasyfikację według Papnicolaou, także w Polsce. Jest znacznie bardziej precyzyjny i dostarcza lekarzowi pełniejszej informacji o ewentualnych stanach chorobowych szyjki macicy
CIN
ang. cervical intraepithelial neoplasia - śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy. Powodowane zakażeniem HPV zaburzenia różnicowania komórek nabłonka wielowarstwowego płaskiego szyjki macicy, określane także mianem dysplazji. Zmiany obejmują tylko i wyłącznie pokłady komórek nabłonkowych i nie przekraczają błony podstawnej, na której spoczywa nabłonek (stąd w nazwie "śródnabłonkowa"). Zróżnicowane nasilenie zaburzeń budowy komórkowej oraz różna grubość pokładu nieprawidłowych (dysplastycznych) komórek stanowią kryteria różnicujące trzy stopnie CIN (patrz dalej). Termin stosuje się do rozpoznania histopatologicznego (wycinka tkankowego).
CIN 1
ang. cervical intraepithelial neoplasia - śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy stopnia 1, inaczej dysplazja małego stopnia. Stan, w którym w obrębie nabłonka płaskiego szyjki macicy pod wpływem zakażenia HPV dochodzi do masywnego namnażania wirusa (replikacji), któremu towarzyszą charakterystyczne zmiany w budowie komórek nabłonkowych ograniczone na ogół do dolnej 1/3 grubości nabłonka. Atypia (nieprawidłowości) komórkowe nie są jednak zbyt nasilone, zaś samorzutne (bez interwencji medycznej) ustąpienie zmian występuje bardzo często (ponad 60% przypadków). Współcześnie kwestionowany jest pogląd, że CIN 1 jest stanem przedrakowym.
CIN 2
ang. cervical intraepithelial neoplasia - śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy stopnia 2, inaczej dysplazja średniego stopnia. Stan, w którym nasilenie atypowych cech komórek nabłonka płaskiego szyjki macicy (patrz atypowe komórki) powodowanych zakażeniem HPV wysokiego ryzyka jest znaczące, zaś grubość pokładu tak zmienionych komórek dochodzi do 2/3 nabłonka. Namnażanie HPV jest mniej intensywne niż w CIN 1, jednak zaburzenia czynności komórek gospodarza (zwłaszcza utrata różnicowania i niekontrolowane podziały) - większe. Stan uważany za przedrakowy, choć istnieje dość duże prawdopodobieństwo spontanicznego ustąpienia. Wymaga leczenia chirurgicznego (patrz: konizacja, LLETZ/LEEP, laser)
CIN 3
ang. cervical intraepithelial neoplasia - śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy stopnia 3, inaczej dysplazja dużego stopnia. Stan przedrakowy szyjki macicy występujący w nabłonku płaskim i powodowany bardzo głębokimi zaburzeniami różnicowania komórek zakażonych HPV wysokiego ryzyka. Silnie wyrażone cechy atypowe komórek występują w ponad 2/3 grubości nabłonka. CIN 3 wymaga pilnej interwencji chirurgicznej (na ogół LLETZ/LEEP lub konizacja chirurgiczna - patrz dalej)
CIS
łac. carcinoma in situ - rak przedinwazyjny. Stan w którym zakażenie HPV wysokiego ryzyka powoduje silnie nasilone zmiany atypowe w komórkach nabłonka płaskiego szyjki macicy, charakterystyczne dla komórek nowotworowych. Komórki te zajmują całą grubość nabłonka (w przeciwieństwie do CIN), jednak nie przekraczają (nie naciekają) błony podstawnej na której spoczywa nabłonek i oddzielającej go od podścieliska. Wymaga interwencji chirurgicznej (na ogół rozległa konizacja, głęboki LLETZ/LEEP, laser lub amputacja szyjki macicy - patrz dalej) w trybie naglącym.
cytologiczna grupa I, II, III, IV, V
wynik oceny cytologicznej podawany według starego systemu Papanicolaou, ciągle używanego w Polsce w niektórych ośrodkach. Grupa I - stan prawidłowy, grupa II - zmiany o charakterze zapalnym , grupa III - zmiany dysplastyczne (patrz dysplazja, CIN), grupa IV - prawdopodobnie rak przedinwazyjny (patrz dalej), grupa V - prawdopodobnie rak inwazyjny (patrz dalej). Cytologiczna grupa III obejmuje stany od CIN 1 do CIN 3.
histerektomia
z gr. hystera (macica) oraz z łac. ectomia (usunięcie). Określenie zabiegu operacyjnego polegającego na całkowitym usunięciu macicy (łącznie z szyjką). Operacja może być wykonywana z otwarciem jamy brzusznej i otrzewnej lub przezpochwowo. Jeden z częściej wykonywanych zabiegów w ginekologii operacyjnej. W niektórych stanach chorobowych może być połączony z usunięciem przydatków i/lub węzłów chłonnych miednicy mniejszej (zabieg radykalny). Obecnie histerektomie coraz częściej wykonuje się stosując technikę laparoskopową (tzw. LAVH - laparoscopy-assisted vaginal hysterectomy - histerektomia przezpochwowa z asystą laparoskopową). Najczęstszymi wskazaniami są: mięśniaki macicy, zmiany przerostowe błony śluzowej jamy macicy (endometrium), nieprawidłowe krwawienia, wczesne zmiany nowotworowe.
HPV
ang. Human Papillomavirus - patrz: wirus brodawczaka ludzkiego
Hybride Capture (HC)
badanie molekularne pozwalające na wykrycie obecności HPV (jego DNA) w specjalnie pobranym wymazie z szyjki macicy. Umożliwia określenie czy typ zakażającego wirusa należy do grupy wysokiego czy też niskiego ryzyka. Nie jest możliwe jednak podanie jaki konkretnie typ wirusa obecny jest w próbce. Charakteryzuje się bardzo wysoką czułością (ponad 95%), znacznie przewyższającą czułość badania cytologicznego. Nie może jednak zastąpić cytologii (zwłaszcza u kobiet przed 30 rokiem życia) ze względu na to, że wykrywa także wiele przemijających zakażeń HPV, które nie mają znaczenia dla dalszego postępowania medycznego.
in situ
łac dosłownie.: w miejscu. W onkologii określenie wskazujące nieinwazyjną (wczesną) postać nowotworu złośliwego. Komórki nowotworowe nie przekraczają błony podstawnej, która oddziela je od podścieliska zawierajęcego naczynia limfatyczne i krwionośne.
kłykciny kończyste
łac. condylomata accuminata. Guzki pojawiające się na powierzchni błon śluzowych lub skóry narządów płciowych i okolicy odbytu powodowane zakażeniem HPV niskiego ryzyka. Mają budowę kalafiorowatą i zróżnicowaną wielkość. Są matowe, najczęściej o barwie perłowej, pojedyncze lub mnogie. Nie wywołują dolegliwości. Nie są stanem przedrakowym. Charakteryzują się wyjątkową uporczywością i nawrotami po leczeniu. Mogą stanowić poważny problem kosmetyczny i psychiczny. Łatwo powstają u partnerów/partnerek seksualnych, gdyż główną drogą przenoszenia zakażenia HPV jest droga płciowa. W leczeniu wykorzystuje się usunięcie chirurgiczne, zamrożenie, odparowanie laserowe lub podanie miejscowych preparatów pobudzających odpowiedź odpornościową.
koilocyty
z gr. koilos (wydrążony, wklęsły) - komórki nabłonka płaskiego o charakterystycznym wyglądzie jądra (ostryga) będące skutkiem intensywnego namnażania się wirusa HPV. Spotykane najczęściej w zmianach łagodnych (kłykciny) oraz dysplazji niskiego stopnia (CIN I). Dawniej wykorzystywane w badaniach jako wyznacznik zakażenia HPV.
kolposkopia
od gr. kolpos (pochwa) rodzaj badania ginekologicznego podczas którego tarcza szyjki macicy oglądana jest pod kilku-, kilkunastokrotnym powiększeniem mikroskopowym. Pozwala na uwidocznienie niezauważalnych okiem nieuzbrojonym obszarów nieprawidłowych na szyjce macicy i ewentualne pobranie wycinków celowanych z tych miejsc do badania histopatologicznego. Stosowana jako metoda weryfikacji wątpliwych lub nieprawidłowych wyników cytologii.
konizacja
od łac. conus (stożek). Zabieg operacyjny polegający na usunięciu stożka tkankowego z szyjki macicy. Podstawa stożka obejmuje widoczną od strony pochwowej część tarczy szyjki macicy wysokość zaś skierowana jest wgłąb kanału szyjki. Usunięta tkanka obejmuje nabłonek zmieniony dysplastycznie (patrz CIN). Zabieg wykonywany pętlą diatermiczną (patrz LLETZ/LEEP), skalpelem chirurgicznym lub laserem.
LEEP
ang. loop electroexcision procedure - zabieg bardzo zbliżony do zabiegu LLETZ (patrz wyżej)
LLETZ
ang. large loop excision of transformation zone - usunięcie strefy przekształceń duża pętlą diatermiczną. Zabieg najczęściej ambulatoryjny wykonywany w znieczuleniu miejscowym polegający na wycięciu stożka tkankowego obejmującego zmieniony dysplastycznie obszar szyjki macicy za pomocą pętli diatermicznej (patrz także: konizacja, dysplazja)
nadżerka
łac. erosio - ubytek nabłonka płaskiego na tarczy szyjki macicy pokryty nabłonkiem gruczołowym. W badaniu we wzierniku ginekologicznym przedstawia się jako żywo czerwony obszar otaczający ujście zewnętrzne kanału szyjki. Nie jest uważany za stan przednowotworowy. W leczeniu stosuje się kriochirurgię (zamrażanie), złuszczanie farmakologiczne (roztwory kwasów), elektrokoagulację (niszczenie wysoką temperaturą), odparowanie laserowe. Niejednokrotnie goi się samorzutnie.
rak
łac. carcinoma, ang. cancer - nowotwór złośliwy, którego pierwotnym miejscem powstania jest tkanka nabłonkowa (pochodzenie ektodermalne), w przeciwieństwie do np. mięsaków - wywodzących się z tkanki łącznej, czy chłoniaków - z tkanki limfatycznej. W obrębie szyjki macicy rak może rozwinąć się z nabłonka płaskiego, pokrywającego tarczę szyjki macicy (rak płaskonabłonkowy, łac. carcinoma planoepitheliale), lub z nabłonka gruczołowego, wyściełającego kanał szyjki macicy (rak gruczołowy, łac. adenocarcinoma). Znacznie rzadziej w obrębie szyjki macicy występują inne postaci raka.
rak inwazyjny szyjki macicy (stadium inwazyjne)
etap rozwoju raka, w którym komórki nowotworowe mnożąc się w sposób niekontrolowany zajmują całą grubość nabłonka szyjki macicy i przekraczają (naciekają) błonę podstawną, oddzielającą nabłonek od podścieliska. Gdy głębokość nacieku (penetracji poza błonę podstawną) nie przekracza kilku milimetrów mówimy o raku z mikroinwazją. Zwiększanie się głębokości nacieku i dalsze mnożenie się komórek nowotworowych powoduje naciekanie naczyń limfatycznych, co prowadzić może do ich przeniesienia prądem limfy do węzłów chłonnych i do rozwoju przerzutów nowotworowych.
rak w stadium 0
patrz AIS i CIS
SIL
ang. squamous intraepithelial lesion - zmiana śródpłaskonabłonkowa. Określenie charakteryzujące nieprawidłowy wynik badania cytologicznego w systemie Bethesda (patrz wyżej). Mówi o obecności zmian dysplastycznych niskiego stopnia (L-SIL -low grade SIL) odpowiadających dysplazji niskiego stopnia (= CIN 1, patrz wyżej) lub wysokiego stopnia (H-SIL - high grade SIL), co odpowiada dysplazji średniego i wysokiego stopnia (= CIN 2 i CIN 3, patrz wyżej). Rozpoznanie SIL najczęściej stanowi wskazanie do wykonania badania kolposkopowego (patrz kolposkopia).
stan przednowotworowy (przedrakowy)
ogólnie: nieprawidłowa budowa tkanki, na podłożu której znamiennie częściej dochodzi do rozwoju raka (nowotworu). W przypadku szyjki macicy za stan przednowotworowy uważa się dysplazję średniego i dużego stopnia (inaczej: CIN-2 i CIN-3) związane z zakażeniem HPV typów wysokiego ryzyka.
szyjka macicy
"dolna" część macicy o wymiarach ok. 3x4 cm, objęta sklepieniami pochwy, widoczna po założeniu wziernika pochwowego. Pokryta nabłonkiem wielowarstwowym płaskim. Kanał szyjki macicy, pokryty nabłonkiem gruczołowym, łączy jamę macicy z pochwą stanowiąc drogę odpływu krwi miesiączkowej, wędrówki plemników oraz, po odpowiednich przekształceniach fizjologicznych, etap drogi porodu.
test molekularny HPV
badanie, które wykrywa obecność materiału genetycznego wirusa HPV - najczęściej jego DNA. Czułość testów molekularnych wykorzystujących reakcję łańcuchową polimerazy (PCR) pozwala na wykrycie pojedynczej kopii wirusa w badanej próbce. Patrz także Hybride Capture
test Pap
patrz też badanie cytologiczne. Określenie badania cytologicznego, stosowane zwłaszcza w literaturze anglojęzycznej, uwzględniające fakt, że twórcą tej metody badań profilaktycznych był w latach 50 XX wieku prof. Papanicolaou - stąd skrót Pap. Określenie nie definiuje, jaka klasyfikacja wyników jest zastosowana. Patrz także Bethesda System.
wirus brodawczaka ludzkiego
ang. Human Papillomavirus (HPV), mały wirus zawierający jako materiał genetyczny krótką pętlę DNA otoczoną białkową osłonką (kapsydem). Gatunek ten jest bardzo zróżnicowany i obejmuje ponad 100 typów HPV różniących się między sobą niektórymi fragmentami DNA, a co za tym idzie zdolnością do wywoływania zmian nowotworowych oraz kłykcin kończystych. Przenosi się na ogół drogą płciową i jest najczęściej występującym zakażeniem narządów płciowych.
wirus HPV niskiego ryzyka
typ HPV którego zdolność do wywoływania zmian nowotworowych jest mała lub jest on jej pozbawiony. Klasycznie za typy niskiego ryzyka uważa się m.in. typ 6 i 11 - to typy związane z powstawaniem kłykcin kończystych (brodawek płciowych), które nie powodują istotnego zwiększenia ryzyka rozwoju raka u osób zakażonych.
wirus HPV wysokiego ryzyka
kilkanaście typów HPV dla których udowodniono, że przewlekłe zakażenie może prowadzić do rozwoju raka (najczęściej szyjki macicy). Najwyższe ryzyko raka wiąże się z przewlekłymi zakażeniem m.in. typami 16, 18, 31, 45.
zmiany rakowe szyjki macicy
patrz: rak, rak inwazyjny, rak przedinwazyjny, CIS, AIS.

Szukaj

Znajdź interesujące informacje